Đồng bào K’Ho xã La Dạ, huyện Hàm Thuận Bắc tổ chức lễ cúng rẫy. Ảnh: Văn Anh

Cúng rẫy là một trong những nghi lễ truyền thống và rất quan trọng trong cuộc sống của đồng bào dân tộc K’Ho xã La Dạ cũng như nhiều đồng bào dân tộc khác trên toàn cõi Việt Nam. Nó gắn liền với các tập quán trồng lúa trên các nương rẫy mà cha ông họ đã để lại. Đồng bào K’Ho xã La Dạ hiện đang sinh sống tại các vùng núi cao trong huyện Hàm Thuận Bắc, cuộc sống của họ gắn bó mật thiết với thiên nhiên, đời sống kinh tế vốn chủ yếu là trồng trọt và chăn nuôi.

   Ý nghĩa của lễ cúng rẫy này, là dịp để đồng bào K’Ho tạ ơn các thần linh đã ban cho họ mùa màng thuận lợi, phù hộ cho cây trồng phát triển, đất đai thêm màu mỡ, với mong muốn đuổi hết các tà ma, bệnh tật, sâu bọ gây hại cho cây trồng trên nương rẫy. Qua nghi lễ này, cũng là dịp bà con nhớ lại công ơn ông bà, cha mẹ của mình ngày xưa, cũng như thể hiện sự tôn kính của đồng bào với thiên nhiên, và qua đó họ thể hiện mong muốn giữ gìn bản sắc của dân tộc mình. 

   Cúng rẫy đi liền với tín ngưỡng và lòng biết ơn về cây lúa mẹ, cây lúa con đã cho đồng bào được no ấm. Cây lúa mẹ, cây lúa con là loại lúa của riêng đồng bào K’Ho, được trồng ra từ trên các nương rẫy từ bao đời nay. Khi tiến hành cúng tế, hạt lúa mẹ phải tuyệt đối được trồng trên nương rẫy, thì thầy cúng mới cho dâng cúng lên các thần linh và mới được dựng cây nêu, có như thế mới đúng bản sắc, truyền thống người K’Ho. Lúa mẹ còn được đồng bào suy tôn là lúa của người K’Ho mình và đặt hồn dân tộc mình lên đó. 

   Đối với đồng bào dân tộc K’Ho xã La Dạ, lễ cúng rẫy được thực hiện sau mùa thu hoạch khoảng tháng 12 âm lịch. Lễ vật bao gồm những sản vật do dân làng tự tay nuôi trồng như khăn trắng, rượu cần, bánh tét, lúa mẹ, gà, heo, chuối để dâng cúng thần linh, bên cạnh đó còn có các món ăn truyền thống khác như cơm nấu từ lúa mẹ, cơm lam, khoai chụp, xôi, trứng gà và thịt nướng.

   Lễ cúng tiến hành ở hai nơi, ở nhà và trên nương rẫy. Lễ cúng ở nhà, được tiến hành vào khoảng 3 giờ sáng, thầy cúng bắt đầu cầu khấn lên ông bà, tổ tiên và thần linh cho phép lễ cúng đất bắt đầu. Lúc này, người thân trong gia đình bắt đầu làm heo, gà và các món truyền thống cho lễ cúng rẫy. Sau khi làm xong lễ vật, thầy cúng bắt đầu cúng trong nhà, sau lễ cúng bà con bắt đầu dùng bữa ăn để chuẩn bị làm lễ cúng ngoài nương rẫy.

   Còn lễ cúng được tổ chức ở nương rẫy, phải có nhà sàn nhỏ làm bằng tre với chòm lá hình chiếc dù để chứa lễ vật và các vị thần linh về dự lễ. Bên cạnh đó là 3 cây nêu tượng trưng cho thần mặt trời, ông bà tổ tiên và thần lúa. Trong 3 cây nêu, cây nêu thần lúa mẹ là cao nhất.

Đồng bào K’Ho tổ chức lễ cúng trên nương rẫy. Ảnh: Văn Anh

   Khi tiến hành lễ cúng, thầy cúng làm chủ lễ, đọc lời khấn bằng tiếng dân tộc, xin các thần linh phù hộ, dâng lễ vật lên các thần linh. Sau mỗi lễ cúng, bà con cùng nhau ăn uống, thưởng thức rượu cần và không thể thiếu những điệu múa truyền thống trong tiếng âm thanh rộn ràng của tiếng cồng chiêng và kèn bầu vui nhộn.

   Cây lúa mẹ được đồng bào trồng trên các nương rẫy (không phải loại lúa nước) là loại lúa hạt to, tròn, khi nấu cơm mùi rất thơm, trồng từ 4 đến 6 tháng mới thu hoạch, lúa hưởng nước trời, từ khoảng tháng 5 đến tháng 6 bà con gieo lúa, tới tháng 11 hoặc 12 thì thu hoạch. Bên cạnh lúa mẹ là lúa con, lúa con là loại lúa hạt nhỏ, cũng phải trồng trên rẫy, cũng từ 4 đến 6 tháng mới thu hoạch. 

   Theo thầy Nhân (thầy cúng của thôn 1), hiện nay với phong trào trồng các loại cây công nghiệp, cây Thanh long và các loại cây khác … làm diện tích rẫy của các xã trong huyện Hàm Thuận Bắc bị thu hẹp dần. Các địa phương khác trong huyện như Đông Giang, Đông Tiến, Thuận Hòa, Thuận Minh,… cũng mất gốc về cây lúa mẹ này. Chỉ ở xã La Dạ bà con người K’Ho còn giữ lại với số lượng nhỏ đủ ăn, đủ để cúng rẫy và nhân giống lúa mẹ vào mùa sau, không bán ra ngoài. 

   Tuy rằng nghi lễ cúng rẫy của đồng bào dân tộc K’Ho có từ bao đời nay, nhưng từ những năm 1992 cho đến khoảng cách đây 2 năm, thì cây lương thực bà con không còn quan tâm nữa, bà con bắt đầu trồng cây công nghiệp (cao su) làm diện tích nương rẫy để trồng lúa mẹ, lúa con không còn, thì bà con không còn cúng rẫy nữa. Vả lại, trồng lúa mẹ đòi hỏi rất công phu và khó khăn, bởi cây chỉ trồng ở những vùng đất mới, màu mỡ, đất lâu năm, còn đất bạc màu thì trồng lúa mẹ không hiệu quả. Như vậy, thời gian khoảng hơn 30 năm, cúng rẫy không được đồng bào La Dạ thực hiện nữa. 

   Tuy nhiên, đáng mừng thay, đồng bào dân tộc K’Ho xã La Dạ đã bắt đầu trồng lại được lúa mẹ từ cách đây khoảng 2 năm. Bà con đã quan tâm đến đất làm nương rẫy, những vườn cao su năng suất thấp bà con phá bỏ, thay vào đó là diện tích trồng lúa mẹ, lúa con của đồng bào K’Ho được tăng lên. Theo thầy Nhân, thầy chỉ được mời cúng rẫy khoảng chục lần với 2 năm gần đây: Ngày xưa, khi chưa có thuốc diệt cỏ thì năng suất thu hoạch lúa mẹ thấp. Ngày nay khi có thuốc diệt cỏ, thì đồng bào trồng được nhiều lúa mẹ hơn. Kèm theo đó, bà con đã mạnh tay phá bỏ những diện tích cao su không còn hiệu quả, thì lúa mẹ trồng được nhiều hơn, đủ ăn và từ đó có thể bán sang các địa phương khác.

   Bên cạnh phong tục cúng rẫy của đồng bào dân tộc K’Ho xã La Dạ, ta còn thấy bà con còn có nhiều lễ cúng khác, trong đó phổ biến nhất là lễ cúng lúa mới và lễ cúng cầu an. Lễ cúng lúa mới còn gọi là Tết Đầu lúa, ý nghĩa của lễ cúng này, là sau khi thu hoạch lúa xong, trước khi ăn phải dâng cúng lên các thần linh, tổ tiên. Đây là lễ cúng riêng từng hộ gia đình, thường tổ chức vào giữa tháng Chạp trước Tết Nguyên đán. Còn lễ cúng cầu an, thường tổ chức tháng 2, tháng 3 âm lịch, cúng cầu an, gói bánh, rượu cần, gà, không có cơm lam. Cúng rẫy và cúng cầu an gồm nhiều gia đình trong họ tộc tổ chức với nhau, thay nhau đứng ra tổ chức cúng.

   Lễ cúng rẫy thể hiện lòng biết ơn của đồng bào dân tộc K’Ho xã La Dạ đối với thần linh, tổ tiên, ông bà cha mẹ với mong ước mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa, cuộc sống no đủ, an lành. Và đây cũng là dịp để bà con tụ họp, vui chơi, uống rượu cần, nhảy múa và gắn kết tình làng nghĩa xóm với nhau.

   Bên cạnh đó, lễ cúng rẫy còn thể hiện sự tôn trọng của đồng bào đối với thiên nhiên, qua đó cũng góp phần bảo tồn và gìn giữ nét văn hóa truyền thống đặc sắc của dân tộc mình.