Các nghệ nhân làng Bình Đức đang nung gốm ngoài trời. Ảnh: Trần Tam Mỹ

Từ xa xưa làng Chăm Trì Đức thuộc quận Phan Lý Chàm cũ người Việt gọi tên là xóm Gọ, địa danh Chăm gọi là Palei Ragaok, tọa lạc dưới chân đồi  Ngọc Sơn trên một dải đất gọi là Nai Hoa (Tên của vị Công chúa theo tiếng Chăm là Nai Khan Wa con gái của Vua  Po Klaong Gahul ở giai đoạn giữa thế kỷ XVIII, hiện còn nằm trong gia phả Hoàng tộc Chăm nhà Bà Thềm) nối dài gần giáp với làng Thanh Hiếu, người Việt gọi là xóm Yàng, địa danh Chăm gọi là  Palei Yok Yang, 2 làng này đều ở bên hữu ngạn dòng Sông Lũy.

   Gắn với tên gọi là làng Gọ, ngoài việc làm ruộng, rẫy và chăn nuôi, người Chăm làng Trì Đức còn làm nghề gốm thủ công gia dụng từ xưa đến nay. Đặc biệt làng này còn được Hoàng tộc giao trách nhiệm thực hiện nghi lễ cúng kính phụng thờ di tích Tháp Po Klaong Gahul được xây dựng vào cuối thế kỷ XVIII, tọa lạc trên động cát đồi Ngọc Sơn và hưởng được 50 ha ruộng hương hỏa mang tục danh là ruộng Nai Hoa do Hoàng tộc Chăm phân chia. Liên quan các phế tích còn để lại, nghề gốm truyền thống làng Trì Đức có thể xuất hiện từ giai đoạn cuối thế kỷ XVIII do Công chúa Nai Khan Wa là bà Tổ nghề truyền lại cho con cháu làng Trì Đức, các loại gạch như hũ ghè và gạch xây tháp Po Klaong Gahul có kích cỡ như gạch xây chân tháp Po Klaong Mânai ở thế kỷ thứ XVII còn sót lại, đều do các nghệ nhân làng Trì Đức làm nên. Hiện nay, qua khảo sát tại nơi đây vẫn còn dấu tích của 2 lò nung gạch với tên gọi của người địa phương là lò Đụng thuộc khu vực Sơn Cang, Hồng Thái và lò Cấm thuộc khu vực Nai Hoa.

   Đến năm 1947 vào thời Pháp thuộc sau 1 năm trận dịch tả hoành hành, tất cả các làng Chăm và Bà ni ở rải rác ngoài rừng bám theo đất sản xuất của ông bà để lại từ chế độ phong kiến đều di dời về tập trung gần huyện lỵ Phan Lý Chàm theo chủ trương dồn dân lập ấp của chế độ cũ, trong đó có làng Trì Đức thuộc xã Hựu An và sau năm 1975 đổi thành địa danh mới là thôn Bình Đức, xã Phan Hiệp cho đến nay. 

   Xã Phan Hiệp, huyện Bắc Bình hiện nay là một xã thuần đồng bào Chăm theo đạo Bàlamôn, dân số Phan Hiệp có tổng số hộ là 1.426/6.241 khẩu (thống kê 2023), họ sống tập trung và được phân bố thành 3 thôn: Bình Đức, Bình Hiếu và Bình Tiến; riêng người Chăm ở thôn Bình Đức có 443 hộ/1.926 khẩu, trong đó có 42 hộ/100 nghệ nhân duy trì làm nghề gốm thường xuyên, là một thôn đang nắm giữ nghề làm Gốm thủ công truyền thống được nổi tiếng từ lâu đời, gắn chặt với đời sống kinh tế sản xuất nông nghiệp lúa nước, làm rẫy và một phần chăn nuôi gắn với phong tục tập quán từ xa xưa của tổ tiên để lại. Có thể nói rằng nghề làm Gốm thủ công truyền thống của làng Bình Đức mang tính chất kế thừa theo chế độ mẫu hệ “Mẹ truyền con nối” từ đời này qua đời khác. Hầu hết các khâu trong quy trình làm gốm như: Đập, ủ, nhào trộn đất, nặn sản phẩm ướt, phơi gốm, chỉnh hình, chà nạo, làm bóng sản phẩm trước khi nung,… đều do người phụ nữ đảm trách thao tác theo quy trình một cách rất tinh tế. Người đàn ông ở làng nghề này cũng có đóng vai trò khá quan trọng để hỗ trợ trong một số công đoạn của nghề Gốm, đó là những công việc rất nặng nhọc như: Đi đào nguyên liệu đất sét vận chuyển về nhà, lấy củi, rơm, vận chuyển gốm từ nhà đến lò nung, nung gốm rồi gánh về nhà… 

   Các khâu trong quy trình làm gốm của người Chăm Bình Đức từ xưa đến nay vẫn còn bảo lưu khá nguyên vẹn kỹ thuật, phương thức theo lối thủ công truyền thống. Từ khâu lấy nguyên liệu đất sét, ủ đất, tỷ lệ pha trộn cát với đất sét, nhào nặn hình sản phẩm, rồi chỉnh hình chà bóng cho đến khâu nung gốm, chế biến nước màu trang trí lên gốm để tạo hoa văn đặc thù sau khi nung,… đều được người nghệ nhân thực hiện tuần tự theo quy trình thủ công truyền thống do tiền nhân lưu truyền lại; đây là nét độc đáo hiếm thấy trong một xã hội hiện đại khi mà khoa học công nghệ đang ngày càng phát triển.  

   Kỹ thuật nhào nặn tạo ra sản phẩm gốm không dùng bàn xoay, mà được thực hiện bằng những công cụ giản đơn theo phương pháp thủ công truyền thống là nét độc đáo và đặc sắc nhất trong quy trình làm gốm của người Chăm Bình Đức. Bằng đôi bàn tay tài hoa, khéo léo và những bước chân kéo lùi theo nhịp điệu nhẹ nhàng di chuyển xoay quanh chiếc bàn kê cố định, người phụ nữ Chăm đã thổi hồn vào hòn đất sét vô tri vô giác thành những sản phẩm hết sức tinh tế. Do yêu cầu về độ tinh xảo và bền bỉ về chất liệu của các loại sản phẩm gốm làm ra, cho nên đòi hỏi nghệ nhân phải tự rèn cho mình tính kiên nhẫn và tỉ mỉ để đạt được trình độ tay nghề  kỹ thuật cao. Chính vì lẽ đó, vào khoảng thập niên 90 trở về trước ở làng gốm Bình Đức có rất nhiều nghệ nhân làm gốm nổi tiếng đã chết đi mang theo tay nghề, đơn cử như cố nghệ nhân Đa Thị Đủng người chuyên làm một số sản phẩm gốm gia dụng hết sức tinh xảo như Trã kho cá (Glah, Klaih) và Hỏa lò (Gin) nồi nấu thuốc nam (Gaok aom) và khuôn bánh Căn sau này, cố nghệ nhân Minh Thị Hồng thì chuyên làm sản phẩm Khương, Lu đựng nước (Khang, Kuang aia), cố nghệ nhân Đơn Thị Bậu chuyên làm Dụ lớn để nấu bánh tét (Buk praong), Nghệ nhân Ưu tú Đơn Thị Hiệu thì chuyên làm Nồi nấu cơm (Buk lisei) và Ống nhổ (Tacuec) rất sắc sảo… Bà Hiệu đã đào tạo rất nhiều truyền nhân kế thừa trong tộc họ, hiện nay bà đã nghỉ làm gốm vì tuổi đã ngoài bát tuần.

   Các loại hình sản phẩm gốm thủ công truyền thống của người Chăm làng Bình Đức từ trước đến nay chủ yếu là đồ gia dụng khá đa dạng và phong phú; dựa vào tính năng sử dụng của nó có thể phân chia ra thành hai nhóm: Nhóm đồ đun nấu và nhóm đồ đựng; nhóm đồ đun nấu gồm có: Trã, nồi, ấm, khương, dụ, hỏa lò, khuôn bánh xèo, khuôn bánh căn…; nhóm đồ đựng gồm: Lu, chum lớn, chum nhỏ, chậu, ống nhổ… Các loại sản phẩm này có những tính năng đặc biệt trong văn hóa ẩm thực được mọi người ưa thích. Không chỉ riêng cộng đồng người Chăm mà cả người Việt, từ trong gia đình cho đến các nhà hàng, quán ăn,… đều sử dụng khá phổ biến các sản phẩm gốm Chăm làng Bình Đức để nấu nướng, chế biến các loại thức ăn. Bởi lẽ, các sản phẩm gốm Chăm dùng để nấu nướng, chế biến thức ăn sẽ ngon thơm hơn nhiều so với các dụng cụ bằng đồng, nhôm, gang…hơn nữa sản phẩm gốm có tính năng giữ nhiệt độ rất lâu như trã kho cá và nồi cơm niêu luôn giữ được độ nóng hay Lu đựng nước lã lâu ngày uống vô rất mát lạnh.

   Từ lúc ở làng cũ Nai Hoa các sản phẩm gốm gia dụng của nghệ nhân làng Trì Đức làm ra, ngoài việc bán cho các làng Chăm kề cận để phục vụ cho dân sinh và các lễ nghi phong tục tập quán, người nhà nghệ nhân phải gánh đi bộ rất xa trên hàng chục cây số mang xuống bán cho các làng Biển như Cà Ná - Ninh Thuận, Bình Thạnh, Phan Rí Cửa và Duồng thuộc huyện Tuy Phong ngày nay… sau này khi di dời về ở tập trung tại huyện lỵ sản phẩm gốm Bình Đức vẫn được duy trì sản xuất và phát triển mạnh, tiếp tục mở rộng thêm địa bàn tiêu thụ sản phẩm như thị trấn Phú Long, thành phố Phan Thiết, Đồng Nai, Tp.Hồ Chí Minh … Chính vì vậy mà ở giai đoạn trước năm 1975 hầu như gần 80% trên tổng số hộ của làng Trì Đức đều làm gốm vì có thêm nguồn thu nhập khá, bộ mặt dân sinh kinh tế của làng được thay da đổi thịt, sản sinh ra được nhiều nghệ nhân làm gốm giỏi.

   Tuy nhiên, trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm của nghề làm gốm truyền thống làng Bình Đức, theo số liệu thống kê năm 2023 của Chính quyền địa phương, thì hiện nay thôn Bình Đức chỉ còn khoảng 48 hộ gia đình với 63 nghệ nhân còn thường xuyên duy trì làm nghề gốm. Số lượng nghệ nhân làm nghề gốm truyền thống ngày càng suy giảm đáng kể theo thời gian so với trước đây vì nhiều nguyên nhân khách quan ảnh hưởng đến nguồn thu nhập, một số nghệ nhân có tay nghề giỏi và có lòng yêu nghề cha ông để lại cũng phải chấp nhận bỏ cơ sở làm gốm tại nhà để đi làm thuê ăn theo sản phẩm cho các hộ có điều kiện tập hợp nhân công để lưu giữ tay nghề…

   Từ thực trạng khó khăn có thể dẫn đến nguy cơ suy tàn dần đối với nghề gốm thủ công truyền thống của làng Bình Đức. Do đó, ngày 19 tháng 8 năm 2021, UBND tỉnh Bình Thuận đã ra Quyết định Số: 2097 /QĐ-UBND về việc Phê duyệt Đề án Bảo tồn và phát triển Nghề gốm truyền thống của người Chăm thôn Bình Đức, xã Phan Hiệp, huyện Bắc Bình. Đề án đã khẳng định được 5 mục tiêu và 7 giải pháp rất căn bản, phân công trách nhiệm cụ thể cho các ngành chức năng liên quan mang đầy đủ cơ sở yếu tố pháp lý. Đây thật sự là niềm vui với lòng tự hào, và cũng là tâm tư nguyện vọng mong đợi của đồng bào Chăm huyện Bắc Bình nói chung và làng Bình Đức xã Phan Hiệp nói riêng từ nhiều năm qua.

   Tuy nhiên, đã hơn 3 năm trôi qua kể từ ngày UBND tỉnh Bình Thuận ra Quyết định Phê duyệt Đề án thì đến nay Đề án Bảo tồn và phát triển Nghề gốm truyền thống của người Chăm thôn Bình Đức vẫn chưa thực hiện được. Vì vậy, những người công dân của xã Phan Hiệp chúng tôi rất mong muốn UBND tỉnh Bình Thuận và các đơn vị có chức năng chuyên môn liên quan cùng với UBND huyện Bắc Bình sớm triển khai thực hiện nội dung Đề án để trở thành hiện thực đi vào cuộc sống của người dân, đáp ứng theo tâm tư và nguyện vọng mong đợi của các nghệ nhân, giúp cho làng Bình Đức có điều kiện để vượt qua mọi thách thức khó khăn, cùng nhau ra sức giữ gìn và phát triển nghề gốm truyền thống của cha ông đã dày công sáng tạo, đúng với ý nghĩa vinh danh và bảo vệ khẩn cấp của tổ chức UNESCO đối với làng nghề gốm truyền thống của đồng bào Chăm đang có nguy cơ mai một hiện nay.