Chào xuân Ất Tỵ – 2025, năm cầm tinh con rắn, gợi tôi nghĩ về con vật ở chi thứ 6 – đứng sau con rồng, trong 12 con giáp, một sinh vật bí ẩn và đầy quyến rũ.

   Trong 12 con giáp, chỉ mỗi con rắn là loài động vật bò sát không chân. Quan sát về các hoạt động của rắn, từ lâu đã là chủ đề thu hút sự tò mò và cả nỗi sợ hãi của con người. Trong văn hóa của nhiều dân tộc trên thế giới, rắn là hiện thân của sự nguy hiểm, chết chóc, vừa là hình tượng của sự tái sinh, khôn ngoan và may mắn. 

   Theo các nhà khảo cổ học, rắn là loài động vật có mặt khắp nơi trên trái đất xuất hiện cách đây gần 170 triệu năm, sống thích nghi đa dạng với mọi môi trường, từ nơi sa mạc khô cằn đến sông nước đầm lầy, từ cao nguyên, đồng bằng đến rừng sâu nhiệt đới ẩm ướt… Chúng di chuyển cả trên cạn, leo lên cây và bơi dưới nước. Rắn không chân, nhưng di chuyển nhanh chóng bằng cách uốn lượn cơ thể, cảm nhận môi trường xung quanh một cách nhạy bén nhờ chiếc lưỡi chẻ đôi thè ra định hướng. Rắn là loài săn mồi chuyên nghiệp, có thể sử dụng nọc độc hoặc dùng sức siết chặt để hạ gục con mồi. Chính cái hình ảnh uốn mình quấn chặt con mồi đó nên có người ví von với người phụ nữ đa tình tràn đầy sinh lực – khi hứng tình lên thì quấn siết dữ dội như rắn khiến cho đối phương muốn ngợp thở.  

   Rắn trở thành hình tượng cổ mẫu trong văn hóa, xuất hiện trong những truyền thuyết và thần thoại. Nữ thần Athena trong thần thoại Hy Lạp là con gái của Zeus và Metis thường được miêu tả cùng với một con rắn, biểu thị cho sự khôn ngoan và trí tuệ. Trong thần thoại Ai Cập, con rắn Ouroboros¹ đi vào truyền thống văn hóa Tây phương, được coi biểu tượng cho vòng vĩnh cửu luân hồi hay sự đầu thai. Kèm với đó, việc lột xác gắn liền với ý niệm sự luân hồi linh hồn². Rắn cũng giống như cua, quá trình biến thái để lớn lên, cua phải nhiều lần lột xác. Rắn thường xuyên lột xác để thay lớp da cũ, giúp chúng lớn lên và lột xác là để loại bỏ các ký sinh trùng bám vào phần da của nó. Hiện tượng rắn và cua lột xác để trưởng thành gợi ý cho người đời lấy đó làm phương châm sống. Mỗi lần lột xác là mỗi lần đau đớn và nguy hiểm, nhưng không trải qua giai đoạn đó thì không lớn lên được. Con người cũng phải biết lột xác, dũng cảm đương đầu với khó khăn, vượt phong ba bão táp mới nhanh chóng trưởng thành và đạt được những thành công trên đường đời, từ đó mới góp phần thúc đẩy sự phát triển xã hội. Nói đến đây tôi lại nhớ bài thơ Nghe tiếng giã gạo của nhà thơ Hồ Chí Minh: “Gạo đem vào giã bao đau đớn/ Gạo giã xong rồi trắng tựa bông/ Sống ở trên đời người cũng vậy/ Gian nan rèn luyện mới thành công” (Nhật ký trong tù). Họ quan niệm có tính thần bí giữa lột xác và luân hồi linh hồn, cho rằng việc con rắn tự cắn đuôi mình còn đại diện cho sự sinh sôi: đuôi con rắn tượng trưng cho dương vật còn miệng nó mang hình ảnh tựa yoni hay tử cung³. Điều đó biểu trưng cho sự tái sinh, bất tử. Người Ai Cập cổ đại xem rắn là con vật linh thiêng, một vị thần tối linh, là thần hộ mạng cho các vị vua chúa. Trên các vương miện của các pharaoh⁴ Ai Cập đa số đều có chạm trổ hình rắn Naja⁵ bằng vàng hay bằng ngọc. Điều này được lý giải là tượng trưng cho nữ thần hiền lành, có khả năng phù hộ cho nhà vua. Nhiều nền văn hóa ở châu Phi cũng xem rắn là thủy tổ của mình. Người Venda⁶ kể rằng bộ lạc họ được tạo ra từ xác một con rắn.

   “Loài rắn đã được biết đến kết hợp với các nghi lễ cổ xưa nhất của nhân loại⁷ và rắn biểu hiện đồng thời cho hai mặt thiện và ác⁸. Trong văn hóa, sự hiện diện của loài rắn được diễn ra từ cổ chí kim, từ văn hóa phương Đông đến văn hóa phương Tây, từ văn minh cổ xưa cho đến quan niệm về rắn thời hiện đại. Rắn không chỉ là loài động vật sống trên khắp thế giới, nó còn là biểu tượng cho nước, lửa, linh hồn, nhục dục, quyết đoán, đa nghi, rắn còn biểu trưng cho cả giới tính nam và nữ, là một vị thần sáng thế, biểu trưng cho vũ trụ thời hỗn mang⁹.    

   Những quan niệm đó xuất phát từ chính đặc tính của loài rắn, nét đặc trưng sinh học của loài rắn đã góp phần quyết định ý nghĩa biểu tượng của nó cụ thể là cách di chuyển uyển chuyển và sự siết chặt trong động tác bắt mồi khiến nó biểu trưng cho sức mạnh, sự lột da biểu trưng cho sự tái sinh, nọc độc của rắn có thể giết chết người nên được liên hệ đến đặc tính xấu và sự độc ác, tính lưỡng giới tượng trưng cho khởi nguồn của vũ trụ (…). Trên thế giới, nhiều dân tộc xem rắn là chúa tể của phụ nữ”¹⁰.  

   Rắn là loài động vật đã đi vào trong Kinh Thánh. Sách Sáng thế Khải huyền 4 nói rắn là con quỷ quyệt hơn mọi con thú trên cánh đồng. Con rắn xúi giục người nữ (Eve) ăn cây nhận thức, nói với cô ta rằng nó sẽ không dẫn tới cái chết, người nữ không kìm nổi, và đưa trái cho người nam, và người nam cũng ăn, và mắt của hai người mở ra. Khi ấy đã nhận thức được sự trần truồng của mình, họ che nó đi bằng những chiếc lá sung, và trốn khỏi cái nhìn của Chúa. Chúa trời hỏi họ điều họ đã làm. Adam kết tội Eva, và Eva kết tội con rắn. Chúa trời nguyền rủa con rắn (vốn đã phải có khả năng đi được trước sự kiện này) rằng mày sẽ đi bằng bụng, và mày sẽ ăn bụi trong suốt những ngày của cuộc đời mày¹¹.  

   Người ta sợ rắn bởi nó có nọc độc, nguy hiểm (hang hùm, nọc rắn) có thể giết chết người. Nhưng không phải rắn nào cũng có nọc độc. Ngược lại, dẫu rắn có nọc độc hay không có nọc độc cũng đem lại rất nhiều lợi ích, từ tìm kiếm thức ăn, rắn đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng hệ sinh thái, giúp kiểm soát số lượng loài gặm nhấm, côn trùng và các loài động vật có hại khác. Hơn nữa, rắn còn cung cấp dược chất cho ngành y học.  

   Từ xưa, truyền thuyết kể rằng rắn của thần Asclepius đã chữa lành vết thương bằng cách liếm. Từ đó, rắn trở thành biểu tượng cho khả năng chữa bệnh thần kỳ. Nên lấy hình tượng rắn, như bây giờ chúng ta nhìn thấy biểu tượng phổ biến nhất của ngành y, con rắn quấn quanh cây gậy (đó là cây gậy của thần Asclepius – thần y khoa Hy Lạp). Nó tượng trưng cho sự khôn ngoan, khả năng chữa bệnh và sự hồi sinh. Với trình độ và phương tiện hiện đại ngày nay, các nhà khoa học đang nghiên cứu nọc độc rắn, thấy có chứa nhiều chất có hoạt tính sinh học, cũng như các thành phần trong cơ thể rắn, nhằm chiết suất để tạo ra thuốc có thể điều trị chữa được một số bệnh hiểm nghèo.    

   Đó là vài nét về hình tượng rắn trong huyền thoại ở các nước Tây Âu. Trong thực tế, tuổi thọ của rắn rất khác nhau tùy thuộc vào loài, có thể từ vài năm đến vài chục năm. Ở Việt Nam, rắn đi vào cuộc sống cũng muôn hình vạn trạng từ những truyền thuyết, huyền thoại đến thực tế đời thường, chạy dọc từ Bắc vào Nam, gần như các tỉnh thành đều có địa chỉ và tục thờ rắn. Ở Lạng Sơn cư dân nông nghiệp sinh sống dọc theo các con sông lớn như  Kỳ Cùng,  Bắc Giang cùng với tín ngưỡng thờ thần Sông họ xem rắn là linh vật để thờ. Ở Thái Nguyên có câu chuyện thần bí về Hang máng lợn nằm ở xã Trung Lương, huyện Định Hóa có nhiều rắn nên không ai dám vào. Người dân ở Hoành Bồ tỉnh Quảng Ninh xem rắn không phải là một loài vật thông thường, mà đó là loài vật thiêng, lập đến ba ngôi miếu thờ rắn. Ở thôn Tân Sơn, Tân Dĩnh, Lạng Giang, Bắc Giang, đồn về việc rắn thần màu vàng xuất hiện, sau rắn chết, dân làng dành hẳn một khu để thờ cúng. Tại đền Cấm xã Tràng Đà, Tuyên Quang có hiện tượng lập đền thờ một con rắn sọc khoanh vì tin loài rắn linh thiêng, và kính cẩn gọi rắn là “ngựa ngài”, “thần xà”. Dân làng Kính Nỗ, Uy Nỗ,  Đông Anh, Hà Nội, có xây một ngôi miếu thờ Rắn Thần có mào rất trang trọng. 

   Dọc vào các tỉnh miền Trung, miền Nam đều thấy có tục thờ rắn. Người Mường ở thôn Lương Ngọc, Cẩm Lương, Cẩm Thủy, Thanh Hóa có xây một ngôi đền thờ thần Rắn. Nghệ An có đền Canh thờ Đức Thánh Canh - là một trong những ngôi đền thờ rắn nổi tiếng xứ Nghệ, gắn với sự tích Ông cụt bàu Canh ông lành bàu Ác. Người dân ở thôn Tân Quang, Tùng Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh có xây một ngôi miếu mới để thờ một con rắn kỳ lạ được suy tôn là “linh xà”. Theo truyền thuyết, ở đình làng Phú Bài, Thủy Phù, Hương Thủy, Thừa Thiên – Huế cũng lập bài vị thờ ông Dài, ông Cụt (là hai con rắn, con của thần Gió), từng hiển linh giúp đỡ dân làng, đem lại mưa thuận gió hòa, nên được dân làng tưởng nhớ, tôn xưng là thủy thần. Song song với việc thờ cúng dân gian cũng có truyện Ông Dài Ông Cộc khá ly kỳ. Câu chuyện na ná theo motif truyện Ông cụt bàu Canh ông lành bàu Ác ở Nghệ An. Cư dân Bình Định do ảnh hưởng của Ấn Độ giáo cũng có tục thờ rắn Naga¹². Ở Bến Gỗ, An Hòa, Biên Hòa, Đồng Nai, nhân dân xây dựng ngôi miếu để thờ thần rắn theo tục thờ rắn của người Nam Bộ xưa. Ngôi miếu ở đây có tên là miếu bà Khoanh, chữ “bà Khoanh” không phải tên người mà là chỉ một động tác khoanh tròn của một con rắn rất lớn. Tại Định Thủy, Mỏ Cày, Bến Tre có một ngôi đình gọi là Đình Rắn, lưu truyền về đôi rắn thần khổng lồ, hiền lành. Người dân Rạch Giá, Kiên Giang vẫn kể về đôi rắn thần ở đền Vĩnh Hòa bằng một niềm tin và thái độ tôn kính. Ngoài ra ở vùng U Minh hạ đến nay vẫn còn lưu truyền những truyền thuyết kỳ lạ về con rắn hổ mang khổng lồ¹³.

   Hình tượng rắn đã đi vào thơ ca: “Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà, Rắn đầu biếng học chẳng ai tha. Thẹn đầu hổ lửa đau lòng mẹ, Nay thét mai gầm rát cổ cha”…(tục truyền của Lê Quý Đôn); tục ngữ, thành ngữ: Chém rắn đuổi hươu; Cõng rắn cắn gà nhà; Len lét như rắn mồng năm; Vẽ rắn thêm chân; Như rắn mất đầu... Hay nhằm động viên, khuyến khích sự nhẫn nại, vượt khó vươn lên, người ta cũng mượn hình tượng rắn: “Con rắn không chân đo năm rừng bảy rú,/ con gà không vú nuôi chín mười con”. Trong điêu khắc, hội họa trên thế giới, hình tượng rắn đã trở thành cảm hứng thẩm mỹ nghệ thuật của các nghệ sĩ từ xưa cho đến nay, họ đã cho ra đời và để lại những bức tranh, bức tượng nổi tiếng cực kỳ cảm xúc cho người xem.

   Nhưng thực dụng nhất là rắn trở thành món ăn khoái khẩu. Những tay nấu ăn nhà nghề, họ có thể chế biến rắn ra hàng loạt món để thưởng thức: cháo rắn đậu xanh, rắn xào sả ớt, rắn luộc sả, rắn nướng ngũ vị hương, rắn hầm sả, nem rắn, rắn băm chả, rắn bằm xúc bánh đa… kể ra có thể trên 20 món. Bên cạnh thức ăn, người ta còn đem rắn ngâm rượu. Tương truyền rằng, xác rắn được ngâm trong rượu gạo nồng độ cao là một loại rượu thuốc. Rượu rắn đã có từ thời Tây Chu¹⁴ và được coi là một loại thuốc trị bệnh, giúp tráng dương theo đông y. Nhiều nước cũng như ở Việt Nam, người ta ngâm rượu rắn cũng có nhiều cách: ngâm với bộ 3 (tam xà) thường là một con rắn hổ mang, một con cạp nong, một con rắn ráo. Hay với bộ 5 (ngũ xà), ngoài tam xà trên còn thêm 2 con hai con rắn khác có thể là một con cạp nia, một con hổ trâu hoặc sọc dưa¹⁵ …  

   Tôi chưa bao giờ ăn thịt rắn, chỉ vì nhát gan. Nhưng có một lần anh bạn mời một nhóm 4 người thân tình đến nhà, nhân dịp anh có chuyện vui. Hôm ấy trên bàn có một chai The Macallan 15 và một bình rượu rắn. Anh nói thẩu rượu này của người bạn ở Tây Nguyên gửi tặng, ngâm với cẩu tích, hà thủ ô, thiên niên kiện, ngũ gia bì… nghe nói loại rượu này rất tốt cho mấy anh thận kém, yếu sinh lý, liệt dương, đau xương khớp, đau dây thần kinh ngoại biên, không biết anh em mình có ai không nhỉ... rồi anh vừa cười khanh khách vừa rót rượu vào ly. Anh bạn ngồi sát cạnh tôi lên tiếng: Cách đây khá lâu, tôi cùng với đoàn văn hóa đi tham quan qua Úc, lấy danh nghĩa là giao lưu văn hóa. Bởi trước đó họ có qua tham quan tỉnh mình và ngỏ lời mời. Hôm tiếp xúc với nhóm văn hóa bên Úc, bọn tôi hỏi chuyến đi lần trước qua quê tôi các ông thấy văn hóa ở xứ sở ấy như thế nào. Một thanh niên đứng dậy bước vào bên trong rồi bê ra một thẩu rượu ngâm con rắn hổ mang. Bọn tôi ngớ người, hóa ra cái thẩu rượu đó là của bọn tôi làm quà tặng họ lúc chia tay hồi ấy, cũng hơn hai năm rồi, tưởng nó đã đi đứt, nào ngờ vẫn còn, nước rượu vàng óng thật đẹp. Nó đặt thẩu rượu lên bàn rồi chỉ tay vào thẩu rượu nói: merciless, very barbaric! Tôi thuộc loại kém tiếng Anh, quay sang hỏi anh bạn bên cạnh, nó nói cái gì vậy. Anh nói nhỏ vào tai tôi: nó nói: tàn nhẫn, rất dã man. 

   Chuyện rắn còn lắm điều bí ẩn chưa nói hết. Nhân dịp đón xuân Ất Tỵ năm 2025, xin tản mạn đôi điều về rắn. Mong rằng năm con rắn sẽ đem lại niềm vui và nhiều lợi ích cho cuộc sống mọi người. Chúc riêng bạn bè tuổi Tỵ, cầm tinh con rắn, biểu tượng sự khôn ngoan, may mắn và của sức mạnh, năm nay uốn mình du khắp nhân gian với tháng ngày hạnh phúc.     

__________

   1. Ouroboros hay Oroboros là con rắn hay con rồng cắn đuôi của chính nó theo chiều đông hồ (tính từ đầu đến đuôi) vẽ thành vòng tròn, tượng trưng cho chu trình sống, chết và tái sinh, dẫn tới sự bất tử.
   2. Về hiện tượng rắn lột xác, dân gian Việt Nam có câu: Rắn già rắn lột vỏ, người ta già đem bỏ hòm săn
   3. Arien Mack: Humans and Other Animals, Ohio State University Press, 1999, p.359
   4. Vua, hoàng đế
   5. Rắn hổ mang – tên khoa học: Naja
   6. Người dân Venda sinh sống ở miền nam Sông Limpopo tại phía bắc Nam Phi,
   7. “Apollon, Python”.  Apollon.uio.no. Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 7 tháng 12 năm 2012.
   8. “Savior, Satan, and Serpent: The Duality of a Symbol in the Scriptures”. Mimobile.byu.edu. Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 7 tháng 12 năm 2012; Quan niệm về rắn ở các nước phương Đông - VnExpress
   9. “Van hoa hoc”. Truy cập 4 tháng 6 năm 2014.
   10. Biểu tượng rắn trong văn hóa một số nước phương Đông
   11. Sách của Jubilees ở thế kỷ thứ II trước Công Nguyên nói (ch3 v17) rằng con rắn đã thuyết phục Eva ăn trái vào ngày thứ 17 ở tháng thứ hai của năm thứ 8 sau khi Adam được tạo ra.
   12. Trong Phật giáo, Naga có hình dáng của một con rắn mang bành lớn, thường xuất hiện với một cái đầu hay nhiều đầu. Một vài con Naga có được quyền năng biến hóa thành người. Trong nghệ thuật Phật giáo, Naga thỉnh thoảng được miêu tả dưới dạng một con rắn ngóc những cái đầu lên cao phủ che Đức Phật.
   13. Nguồn tham khảo: https://vi.wikipedia.org/wiki; Bách khoa toàn thư mở 
   14. Tây Chu – Trung Quốc cổ đại: Khoảng thế kỷ 11 TCN – 771 TCN.  
   15. Như 8: https://vi.wikipedia.org – Bách khoa toàn thư mở.