1. Giới thiệu

   Văn học, nghệ thuật là hoạt động sản xuất tinh thần, các sản phẩm được tạo ra từ sự kết hợp hài hòa giữa lao động trí tuệ và lao động nghệ thuật trên cơ sở các chất liệu: ngôn từ, âm thanh, hình ảnh, đường nét - màu sắc, hình khối, sự tương phản sáng tối và chính cơ thể con người... Với đặc trưng sáng tạo và cơ chế sinh thành trên nguyên tắc kết hợp vi diệu ba yếu tố: hiện thực (hiện thực tự nhiên và hiện thực xã hội), cảm xúc và tài năng của người nghệ sĩ, văn học, nghệ thuật trở thành “bộ phận quan trọng trong nền văn hóa” (Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VII), chính trị và đời sống tinh thần của xã hội… Nó “thể hiện khát vọng của con người về chân, thiện, mỹ; có tác dụng bồi dưỡng tình cảm, tâm hồn, nhân cách, bản lĩnh của các thế hệ công dân, xây dựng môi trường đạo đức xã hội” (Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị). Nhận diện và phát huy vai trò của văn học, nghệ thuật vừa là yêu cầu quan trọng, vừa là giải pháp hiệu quả trong điều kiện xã hội hiện nay.

   2. Nhận diện và phát huy vai trò của văn học, nghệ thuật

   2.1. Vai trò phản ánh

   Trước hết, quá trình sáng tạo văn học, nghệ thuật là quá trình quan sát tỉ mỉ và tinh tế để hiểu rõ bản chất của đối tượng được phản ánh. Bản chất của văn học, nghệ thuật là quá trình tư duy hình tượng về thế giới tự nhiên, xã hội và chính con người của nghệ sĩ. Trên cơ sở kết quả của những khám phá này, người nghệ sĩ tái hiện lại nó bằng chất liệu của mỗi loại hình nghệ thuật riêng bằng tư duy hình ảnh để tạo nên tác phẩm. Đây là một hoạt động tâm lý vô cùng phức tạp và dung hợp kiến thức của nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau. Thực tế cho thấy quá trình phản ánh này không chỉ có sự chi phối của ý thức mà còn chịu sự tác động mạnh mẽ của tâm thức, tiềm thức, bí ẩn của những giấc mơ, những giây phút mộng mị, siêu hình...

   2.2. Vai trò sáng tạo tinh thần

   Dưới sự tác động của cảm xúc, trí tuệ, tâm linh, tình cảm, thế giới quan nghệ thuật và truyền thống văn hóa, nghệ sĩ tạo ra một thế giới nghệ thuật hoàn toàn mới lạ, độc đáo và quyến rũ mà trước đó chưa từng có. Thành quả này, trước hết dành cho chính cá nhân người sáng tạo nhằm thỏa mãn nhu cầu tự thân của họ, thể hiện khả năng sáng tạo, khẳng định tài năng, phong cách và khả năng lao động nghệ thuật cũng như vai trò đặc biệt của mình trong xã hội. Nó còn nhằm thỏa mãn nhu cầu tìm kiếm nghệ thuật, trải nghiệm, tự thể hiện, tự giải bày thế giới nội tâm của mình bằng một loại hình nghệ thuật thích hợp. Không chỉ dừng lại ở đấy, văn học, nghệ thuật còn sáng tạo đời sống tinh thần cho người tiếp nhận. Khi đánh giá vai trò của người giải mã trong văn học, nghệ thuật; nhà nghiên cứu Roman Ingarden khẳng định: “Độc giả là người đồng sáng tạo nên trong quá trình tiếp nhận học cũng phải nỗ lực ngang bằng với nhà văn”. Chúng ta cũng có thể hiểu như thế với người tiếp nhận của văn học, nghệ thuật nói chung. Nghĩa là thông qua tác phẩm nghệ thuật, nghệ sĩ còn giúp người tiếp nhận sáng tạo cho mình một đời sống tinh thần riêng mang đặc điểm của trí tuệ, văn hóa và khả năng thẩm mỹ của chính họ. Rõ ràng, nghệ sĩ đã coi văn học nghệ thuật như là một phương tiện giao tiếp đặc biệt để kết nối với đời sống xã hội và thế giới nội tâm phong phú của con người và nó tỏ ra vô cùng hiệu quả vì có những điều chỉ có thể thể hiện được bằng tác phẩm nghệ thuật và cũng chỉ có thể cảm nhận được bằng tác phẩm nghệ thuật.

   2.3. Vai trò trao đổi thông tin và giáo dục

   Trên phương diện giao tiếp, tác phẩm của người nghệ sĩ sẽ cung cấp cho người tiếp nhận những thông tin cần thiết về những sự kiện, những biến cố của lịch sử, tự nhiên, xã hội, mà đặc biệt hơn cả là thế giới nội tâm, đời sống tâm lý và tinh thần của con người. Truyền đạt thông tin, định hướng dư luận xã hội và điều tiết các hoạt động xã hội nói chung và hành vi của con người nói riêng cho phù hợp với truyền thống văn hóa, đời sống tinh thần, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước là vai trò đặc biệt quan trọng của văn học, nghệ thuật. Nội dung tác phẩm văn học, nghệ thuật có vai trò quan trọng và đặc biệt hiệu quả trong việc giáo dục, tự giáo dục đạo đức, lối sống, tư tưởng, tình cảm của con người. Ngay từ khi còn ấu thơ, không một hình thức giáo dục và tự giáo dục nào lại hiệu quả hơn trong việc giáo dục nhân cách, tình cảm cho học sinh, nhất là học sinh ở các cấp học mầm non và tiểu học bằng các tác phẩm văn học nghệ thuật như: bài hát, bài thơ, câu chuyện, bức tranh… Văn học, nghệ thuật truyền đạt, trao đổi thông tin, giáo dục và tự giáo dục một cách hiệu quả, tự nhiên, dễ tiếp thu vì nó không đưa ra những thông tin, những bài học, những triết lý khô khan mà bằng hình tượng nghệ thuật, cảm thụ hình tượng nghệ thuật với lớp ngôn liệu và cách diễn đạt đầy lôi cuốn, hấp dẫn, sáng tạo…

   2.4. Vai trò giải trí

   Văn học, nghệ thuật là thú chơi tao nhã của con người. Bên cạnh việc thực hiện các vai trò phản ánh, vai trò sáng tạo tinh thần, vai trò trao đổi thông tin và giáo dục; văn học, nghệ thuật cũng là một hình thức giải trí trí tuệ và nghệ thuật của con người. Đối với người sáng tạo, đây là cuộc chơi kỳ thú, tạo ra các giá trị tinh thần cho xã hội. Đối với người tiếp nhận, đây là hành trình tìm kiếm, khám phá và phát hiện những giá trị tinh thần một cách sáng tạo. Văn học nghệ thuật mang đến cho người tiếp nhận những giây phút thư giãn vui vẻ, những khoái cảm thẩm mỹ tươi mới, những ấn tượng độc đáo… Hình thức giải trí này giúp thanh lọc tâm hồn con người, hướng con người về phía chân, thiện, mỹ. Thông qua hoạt động giải trí; văn học, nghệ thuật còn có khả năng khơi gợi, tạo ra những dự cảm, dự báo, gợi ý cho các ý tưởng khoa học hình thành và phát triển.

   2.5. Phát huy vai trò của văn học, nghệ thuật

   Thông qua việc nhận diện các vai trò của văn học, nghệ thuật; chúng ta thấy được chức năng vô cùng quan trọng của nó đối với đời sống con người, xã hội, văn hóa dân tộc trong mọi thời đại, mọi hoàn cảnh lịch sử khác nhau. Trong điều kiện hiện nay việc phát huy vai trò của văn học, nghệ thuật càng trở nên cần thiết và quan trọng hơn bao giờ hết. Trong điều kiện của sự phát triển mạnh mẽ về mặt thông tin, các loại hình giải trí thì văn học, nghệ thuật luôn là kênh thông tin và loại hình giải trí chính thống, lành mạnh và trí tuệ nhất. Tất cả các vai trò của văn học nghệ thuật đều quan trọng, có giá trị riêng của nó, giữa chúng có sự dung hợp và luôn tác động qua lại với nhau. Trong chức năng này đã bao gồm một phần của chức năng khác vì chúng đều phục vụ cho thế giới tâm hồn, tư tưởng, tình cảm và truyền thống văn hóa của con người.

   Đánh giá vai trò và nhiệm vụ của văn học nghệ thuật, Trung ương Đảng đã chỉ rõ: “Nhiệm vụ trung tâm của văn hóa, văn nghệ nước ta là góp phần xây dựng con người Việt Nam về trí tuệ đạo đức, tâm hồn, tình cảm, lối sống, có nhân cách, có bản lĩnh vững vàng ngang tầm sự nghiệp đổi mới vì dân giàu nước mạnh, xã hội văn minh” (Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII). Để không ngừng phát huy vai trò phản ánh, vai trò sáng tạo tinh thần, vai trò trao đổi thông tin - giáo dục và vai trò giải trí của văn học, nghệ thuật trong điều kiện chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo hiện nay, Đảng - Nhà nước, các tổ chức, hội, liên hiệp các hội văn học, nghệ thuật địa phương cần thực hiện hoạt động nghiên cứu, điều chỉnh, bổ sung các chính sách, nội quy, quy định liên quan đến hoạt động văn học, nghệ thuật. Đặc biệt cần tạo điều kiện cho đội ngũ sáng tác có cơ hội nâng cao trình độ, nắm vững đường lối, chính sách của Đảng - Nhà nước, được trang bị, rèn luyện phẩm chất chính trị và được quan tâm hơn đến việc đảm bảo các yêu cầu về mặt đời sống vật chất, cũng như tinh thần.

   3. Kết luận

   Đảng - Nhà nước ta khẳng định một cách nhất quán rằng: “không hình thái tư tưởng nào có thể thay thế văn học, nghệ thuật trong việc xây dựng tình cảm lành mạnh, tác động sâu sắc đến nếp nghĩ, nếp sống của con người” (Báo cáo chính trị Đại hội Đảng lần thứ VI). Sở dĩ như vậy là vì: văn học, nghệ thuật thực hiện vai trò phản ánh toàn bộ đời sống vật chất và tinh thần của con người; sáng tạo ra các giá trị tinh thần, thực hiện vai trò trao đổi thông tin - giáo dục và vai trò giải trí. Trên cơ sở đó, tiếp tục tạo mọi điều kiện để phát huy vai trò của văn học, nghệ thuật trong điều kiện xã hội hiện nay là nhiệm vụ quan trọng của Đảng - Nhà nước, các tổ chức, hội, liên hiệp các hội văn học, nghệ thuật địa phương, văn nghệ sĩ và toàn xã hội.